Ұлттық өнімді шетелге шығару жайында көп айтамыз. Бірақ шынайы көрініс көбіне бірдей: зауыт не шеберхана тапсырыс табады, ал ары қарай құжат, тексеріс, шекара, жеткізу, ақша алу сияқты талай белес күтіп тұрады. Кәсіпкердің уақыты мен жүйкесі осы арада жұмсалады. Сондықтан мемлекеттік қолдау «аламыз да бөліп береміз» деген құр уәде емес, жол көрсетіп, иық тіреп жүріп өтетін нақты көмекке айналуы керек.
Алдымен ең қарапайым нәрседен бастайық: бір жерге келіп, бар шаруасын реттейтін орын қажет. Кәсіпкерге қай есікті қағу керегін болжаудың орнына, бір кеңседе немесе бір сайтта бәрі түсінікті жазылсын: қандай құжат керек, кім қарайды, қанша күнде шешім шығады. Сол жерде жауапты маман бекітіліп, «мына қағаз жетпейді» деп кейін қайтармай, бірге жинап берсін. Уақыт – ақша. Әсіресе шағын цех үшін.
Екінші мәселе – сапаны дәлелдеу. Шетелдік сатып алушы «өнім қауіпсіз бе, құрам қандай?» деп сұрайды. Кәсіпкер бұл сұрақтарға дайын болуы үшін ел ішінде сенімді зертханалар жеткілікті болуы керек. Бағасы қолжетімді, нәтижесі тез шықса, өндіруші тапсырыстан айырылмайды. Қажет анықтамаларды әр облыста алуға мүмкіндік жасалса, жолға кететін шығын мен уақыт та қысқарады.
Үшінші түйін – шекара мен жеткізу. Қағаз көп, тексеріс көп болған жерде вагон да, жүк көлігі де босқа тұрады. Шешімі қарапайым: құжаттарды алдын ала қабылдап, тексерісті бір жерге жинау, кезекті ашық көрсету. Күн сайын жаңарып отыратын «қазір қай бекетте қанша жүк тұр» деген кесте кәсіпкерге жоспар құруға көмектеседі. Ал тез бұзылатын тауар үшін салқындатқыш қойма мен суық күйде жеткізу тізбегі – міндет.
Төртінші бағыт – сату. «Өнім жақсы болса, өзі-ақ өтеді» деген түсінік баяғыда қалған. Кәсіпкерге шетелдегі дүкендермен, көтерме сатып алушылармен, онлайн алаңдармен байланыс орнатуға нақты көмек керек. Жәрмеңкеге апарып, «көрсетіп қайттық» деп қоймай, алдын ала кездесулер белгіленсін, тапсырысқа дейін жететін жоспар құрып берілсін. Үлгіні тез дайындап жіберуге, қаптаманы сол елдің тіліне бейімдеуге, қайтару болғанда шығынды қалай азайтуға дейін түсіндірілсін.
Бесінші – ақша айналымы. Шетелдік сатып алушы кейде ақшаны кешіктіріп төлейді. Мұндайда кәсіпкерге «қалт-құлт» етпей, еңбекақы мен шикізатты дер кезінде жабуға жағдай жасалуы қажет: қысқа мерзімге жеңіл несие, алдын ала төлем жасалмаса, шығынның бір бөлігін өтейтін тетіктер керек. Жабдықты жаңарту да қолжетімді болуы тиіс – жаңа тапсырыс көбіне жаңа машинаны талап етеді.
Алтыншы – адамдар. Тасымалдан бастап, келісімшартқа дейін білетін маман тапшы. Қысқа, нақты бағдарламалар қажет: бір-екі айда «шетелге өнім сатудың толық жолы» деген курстар, онда құжат толтырудан бастап, шот жіберуге, сатып алушымен сөйлесуге дейін үйретілсін. Университет емес, тікелей іске керегі.
Жетінші – шындықты ашық айту. Біз көбіне «қанша доллар саттық?» деп мақтанамыз. Бірақ маңыздысы – кім сатты, қандай өнім, сол байланыс келесі жылы да сақтала ма? Елде жасалған қосымша құн артты ма? Осы сұрақтарға жауап беретін көрсеткіштерді көпшілікке шығарып отырған дұрыс. Сонда қай салаға көбірек көмектесу керегі де анық көрінеді.
Мұның бәрін не үшін жазып отырмыз? Себебі шетелдің сатып алушысы біздің ниетімізге емес, тәртіп пен уақытқа қарайды. Егер жол қысқа, сөз бен іс қабысып тұрса, қазақтың өніміне сенім артады. Ал сенім – ең мықты жарнама.
Қорытынды біреу: мемлекеттік қолдау қағазда емес, кәсіпкердің жанында жүруі керек. Бір есік – барлық сұраққа жауап беретін орын. Ел ішінде тез әрі оңай алынатын сапа құжаттары. Шекарада бөгелмейтін жүк. Сатуға дейін апарып, қолын ұстатып беретін көмек. Ақша айналымын тоқтатпайтын қаражат. Іс білетін маман. Осы жеті қадам жолға қойылса, «ұлттық экспорттаушы» деген сөз құр ұран емес, жүздеген өндіріс орнындағы нақты табысқа айналады.