Қаржылық дербестік – қаланың өз даму қарқынын өзі айқындауына мүмкіндік беретін басты алғышарт. Шымкент үшін бұл түсінік бюджет кірістерінің тұрақты, әртараптандырылған және болжамды болуына сүйенеді. Экономика қаншалықты кең әрі сапалы өссе, қалалық қазына соғұрлым берік болады.
Кірісті арттырудың ең сенімді жолы – заңды жұмыс істейтін бизнес санының өсуі. Рұқсат рәсімдерін жеңілдету, цифрландыру және «көлеңкелі» айналымды қысқарту арқылы шағын кәсіпорындар ашылып, тіркелген салық төлеушілер көбейеді. Бұл – қалаға да, кәсіпкерге де жеңілдік.
Жер мен мүліктің есебін нақтылау да маңызды. Қолданылмай тұрған нысандарды түгендеу, жер учаскелерін мақсатты пайдалану, жалға беру шарттарын ашық аукцион арқылы өткізу бюджетке тұрақты түсім береді. Мұндай тәсіл бір жағынан тәртіп орнатса, екінші жағынан бизнеске айқын ереже ұсынады.
Коммуналдық мүлікті тиімді пайдалану қосымша ресурс ашады. Бос тұрған ғимаратты инкубаторға айналдыру, өндірістік емес алаңдарды коворкингке ұсыну, әлеуметтік кәсіпкерлік жобаларына ұзақ мерзімді жалға беру – жалдау ақысы түріндегі түсімді ұлғайтады. Қала активтері жұмыс істеген сайын, бюджетке де пайда түседі.
Мемлекеттік–жекешелік әріптестік ұзақ мерзімді жобалардың қаржысын тартуға көмектеседі. Мектеп, балабақша, денсаулық және спорт инфрақұрылымын осындай модельмен салу арқылы бюджет бірден үлкен шығынға бармайды, ал қызмет сапасы келісімдегі талаппен өлшенеді. Ең бастысы – тәуекел мен міндеттемені әділ бөлу.
Көлік және қалалық қызметтердегі ашық төлем жүйелері кіріс пен шығынды айқын етеді. Электронды төлем арқылы қоғамдық көлік субсидиясы нақты жолаушы ағынына байланады, ал тұрақ орындары мен коммуналдық сервистердің төлемі цифрлық бақылауда болады. Бұл – бюджеттің «ақша қайда кетіп жатыр?» деген сұрағын қысқартатын қадам.
Туризм, мәдениет және спорт шаралары қала экономикасына жанама салық түсімдерін әкеледі. Қонақ үй, тамақтану, көлік, кәдесый сегменті жанданса, айналым өседі. Қысқа мерзімдік шараны тұрақты күнтізбелік оқиғаға айналдыру – кіріс тұрақтылығының кепілі.
Кірісті көбейтумен қатар, шығынның тиімділігін арттыру қажет. Нәтижеге бағытталған жоспарлау, жобаның құнын өмірлік цикл бойынша есептеу, энергия үнемдеу шараларын енгізу бюджет сапасын жақсартады. Мектеп пен емханадағы жылу модернизациясы, көшедегі жарықтандыруды жаңарту сияқты шешімдер бірнеше жыл ішінде өзін-өзі өтеп, кейін таза үнем береді.
Сатып алудың ашықтығы – үнемнің тікелей көзі. Бірыңғай талап, үлгілік келісімшарт және бәсекелі процедура картель тәуекелін азайтады. Ұзақ мерзімді шеңберлік келісімдер бағаның құбылуын тежеп, жеткізушіге де тұрақтылық береді.
Азаматтардың қатысатын бюджеті сенім қалыптастырады. Тұрғындар ұсынған шағын жобаларды қаржыландыру арқылы қала нақты сұранысты көреді, ал қоғам қаржының қайда жұмсалғанын өз көзімен бақылайды. Кері байланыс күшейген сайын, бюджеттік шешімдердің сапасы да артады.
Ақпараттың ашықтығы – жауапкершіліктің арқауы. Кіріс және шығыс туралы деректерді қолжетімді форматта жариялау, карта мен дашборд арқылы жобалардың жағдайын көрсету журналист пен белсендіге ғана емес, кез келген тұрғынға түсінікті тіл береді. Бұл – артық шығынға тосқауыл, салық төлеушіге құрмет.
Қаржылық дербестік тәуекелді көз жұма елемеу емес. Қалалық қазына үшін «қауіпсіздік жастығы» ретіндегі резерв, орта мерзімді жоспарлау және сценарийлік талдау қажет. Нарық құбылса да, әлеуметтік міндеттемелерді тұрақты орындауға мүмкіндік беретін фискалдық тәртіп қалыптасуы тиіс.
Шымкенттің артықшылығы – белсенді бизнес, тиімді логистика және еңбек ресурсы. Осы әлеуетті кеңейту, өндірісті әртараптандыру, сапалы қызметтер нарығын өсіру – кірісті табиғи жолмен көбейтеді. Ал ашықтық, есептілік және тиімді басқару бұл кірісті тұрақты құндылыққа айналдырады.